རྫ་ཆུའི་དང་འབྲེལ་བའི་ཁོར་ཡུག་གི་གནད་དོན། ད་ལྟ་ཁོར་ཡུག་གི་ཐད་ལ་རྩོད་གཞི་ཆེན་པོ་གཉིས་ཡོད་དེ། ཆུ་འགོག་ས་ཚིགས་དང་རླུང་འཚུབ་ཀྱི་འགྱུར་བག་ གཉིས་ཡིན། ཆུ་བོ་འདིའི་ཡན་ལག་ཁག་ཏུ་ཆུ་འགོག་ས་ཚིགས་མང་བོ་ཡོད་པ་དང་། སྐད་གྲགས་ཆེ་བའི་ ཕྰ་ཁ་མོན་(Pak Mun dam)ཞེས་པའི་ཐྰེ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆུ་འགོག་ས་ཚིགས་དེས་ས་རྐོ་རྡོ་བརླག་ཆེན་པོ་ བྱས་ནས་ཁོར་ཡུག་ལ་གནོད་འཚེ་ཚབས་ཆེན་བཟོས་བ་མ་ཟད། མཐའ་འཁོར་དུ་འཚོ་གནས་བྱེད་པའི་མང་ཚོགས་ ཀྱི་བདེ་ཐང་ལ་ཡང་གནོད་པ་ཚབས་ཆེན་ཐེབས་བཞིན་ཡོད།  ཀྲུང་གོ་རྒྱལ་ཁབ་ཏུ་ཡང་ མྰན་ཝན་(Manwan Dam漫湾水电站)ཞེས་པའི་རྫ་ཆུའི་ཆུ་འགོག་ལས་གཞི་ཆེ་བ་ཞིག་གྲུབ་པ་དང་། དེ་མིན་ཁྲོ་ཧྲན་རི་བོ་ཞེས་པར་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེད་བཞིན་པའི་སྒང་དུ་ཡོད་པ་མ་ཟད། ད་དུང་ཆུ་འགོག་ ས་ཚིགས་བཅུ་གཉིས་བསྐྲུན་པའི་འཆར་གཞི་ཡོད་པ་རེད།              ཁྰམ་པོར་ཌི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དབུལ་བོ་ས་ཁུལ་ཞིག་གི་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཆུ་བོ་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་ རོལ་བཞིན་ཡོད་པ་དང་། དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཡོང་ཁུངས་གཙོ་བོ་ཡང་ཆུ་བོ་འདི་ཡིན་པས་ཁོ་ཚོའི་ཁོངས་སུ་ རྫ་ཆུ་ལ་ཆུ་འགོག་ས་ཚིགས་མང་བོ་བཟོས་ཚེ་ས་ཁུལ་དེར་ས་རྡུལ་ཇེ་མང་དང་ཐན་པ་ཇེ་ཆེ་ཡིན་བས་ལོ་ཏོག་ སྐམ་འགྲོ་བ་དང་མང་ཚོགས་ཀྱི་ལྟོ་རྒྱབ་ལ་དཀའ་ངལ་འབྱུང་ངེས་ཡིན། དེ་མིན་ཆུ་བོ་འདིའི་རྒྱུད་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་ དག་ལ་ཆུ་ལོག་གི་ཉེན་ཁ་ཆེན་པོ་ཡོད་པ་རེད།ས་འཛིན་སྲུང་སྐྱོབ་དང་ཉེ་འཁོར་གྱི་མཚོ་མོ་དྭངས་གཙང་ ཡོང་ཕྱིར་རྫ་ཆུར་འབྲེལ་བའི་ཐྰོ་ནོ་ཟ་ཕི་ཞེས་པའི་སྐྱེ་དངོས་གླིང་དེ་ཡང་བཙུགས་པ་རེད། རྫ་ཆུ་བདག་གཉེར་ ལྷན་ཚོགས་(The Mekong River Commission)ཀྱིས་ཀྲུང་གོ་ལ་ཆུ་བོའི་སྨད་རྒྱུད་ཀྱི་མང་ཚོགས་ དང་སྐྱེ་ཁམས་ལ་དོ་སྣང་བྱེད་དགོས་པའི་བསམ་འཆར་བཏོན་པ་དང་། ཆུ་འགོག་ས་ཚིགས་ཀྱི་འཛུགས་སྐྲུན་དག་ འཚམས་འཇོག་དགོས་པའི་རེ་བ་ཞུས།  ཀྲུང་གོའི་མངའ་ཁོངས་ཀྱི་ཆུ་འགག་ས་ཚིགས་དང་བོ་ནས་བཟུང་ཆུ་བོ་ འདིའི་རྒྱུད་ཀྱི་སྲོག་ཆགས་སྣ་ཚོགས་ཇེ་ཉུང་དུ་སོང་བ་དང་ལྷག་པར་དུ་རྫ་ཆུའི་མཚོ་ཕག་ཉ་རིགས་དང་དོམ་ཉ་མོ་ སོགས་ཉ་རིགས་དཀོན་མོ་རྣམས་མཐོང་དཀའ་བའི་གནས་སུ་གྱུར་པ་མ་ཟད་།ཉ་རིགས་གཞན་དག་གི་ཉ་ཚད་ ཇེ་ཆུང་དང་གྲངས་ཀ་ཇེ་ཉུང་དུ་འགྲོ་བཞིན་ཡོད་དེ།ཁྲང་ཝེ་གྲུ་ཁར་མཚོན་ན་ལོ་སྔོན་མ་དང་བསྡུར་ན་བཞི་ ཆ་གཅིག་གིས་ཇེ་ཉུང་དུ་སོང་ཟིན། ཆུ་བོ་ཇེ་ཆུང་དུ་གྱུར་རྐྱེན་ཆེང་རེ་(Chiang Rai) གྲོང་ཁྱེར་ནས་ལུང་ ཕྰི་ར་བྷང་(Luang Prabang) གྲོང་ཁྱེར་བར་གྱི་ཆུ་ཚོད་༨གྱི་གྲུ་ལམ་བར་ཐག་དེ་ད་ལྟ་ཉིན་གཉིས་ལ་ འགྲོ་དགོས་པ་བྱུང་།             གོང་གསལ་གནད་དོན་འདི་དག་ལས་མཐོང་ཐུབ་པ་ནི་ཆུ་འགོག་གསར་བ་སྐྲུན་པ་དང་ཆུ་བོར་འབག་བཙོག་ ཇེ་མང་དུ་སོང་ཚེ་ཆུ་བོའི་སྨད་རྒྱུད་ཀྱི་མི་དང་སྐྱེ་ཁམས་ཁོར་ཡུག་ལ་གནོད་འཚེ་ཚབས་ཆེན་བཟོས། (ཀྲུང་གོའི་ འཛུགས་སྐྲུན་ནི་ཐྰེ་རྒྱལ་ཁབ་དང་བསྡུར་ན་བཙན་ཤེད་རང་བཞིན་ཆེ་ལ་སྒྲིག་སྲོལ་ཡང་ཚད་ལྡན་མིན་པས། བཟོ་གྲྭ་སོགས་ནས་སྐྲུན་པའི་རྫས་འགྱུར་ཐོན་རྫས་དང་དུག་གཤིས་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཟས་སྣ་ཆུ་བོར་བཏང་སྟེ་ འབག་བཙོག་བཟོ་བ་དང་། ཞིང་ལས་སུ་སྤྱོད་བའི་སྨན་རྫས་ཀྱིས་ཆུ་བོའི་རུལ་ཚད་ཇེ་ཆེར་བཏང་བས་ཆུ་སྐྱེས་ མེ་ཏོག་སོགས་མེད་པར་འགྲོ་བཞིན་ཡོད།) ཆུ་ལ་གནས་པའི་ཉ་མོ་ལ་མཚོན་ན་ཆུ་བོ་བཀག་ཚེ་དེའི་སྨད་རྒྱུད་ཀྱི་ ཆུ་བོའི་བཞུར་ཚད་ཇེ་ཆུང་དུ་སོང་བ་དང་ཉ་མོའི་འཚོ་གནས་ཇེ་ཆུང་དུ་སོང་བས་གང་སར་འཚོ་མི་ཐུབ་ལ།    དེ་མིན་ད་དུང་ཁོར་ཡུག་གི་ཕྱོགས་སུ་གནོད་འཚེ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡོད་པ་ནི།ཀྲུང་གོས་རི་བོ་དང་གཡང་གཟར། བྱེ་གླིང་སོགས་མང་བོ་གཏོར་རྐྱེན་ས་ཆ་འགར་ཆུ་བོའི་བཞུར་ཚད་ཇེ་མང་དང་། ས་ཆ་འགར་ཆུ་འགོག་སོགས་ ཀྱིས་ཆུ་རྒྱུན་བཅད་པས་ཁྱིམ་ཚང་མང་བོ་གནས་སྤོར་མི་བྱེད་ཀ་མེད་དུ་གྱུར། གནས་ཚུལ་འདི་རིགས་ཁྰམ་པོར་ཌི་ཡ་ རྒྱལ་ཁབ་དུ་ཧ་ཅང་མངོན་གསལ་ཡིན།ཆུ་བོའི་སྙོམས་སྒྲིག་མ་ལེགས་ན་ཡུལ་ཕྱོགས་དེ་ལ་མུ་གེ་དང་ན་ཚ།ཆུ་ལོག་གི་ གནོད་འཚེ་འབྱུང་ངེས་སྟེ།  ལོ་ངོ་༧༠༠ཡར་སྔོན་གྱི་ཨན་ཁོར་(Angkor)་རྒྱལ་ས་རྩ་བ་ནས་རྫོགས་པའི་དཔེ་ བཞིན་ནོ།།  ད་ལྟ་རྫ་ཆུའི་རྒྱུད་དུ་གནས་བའི་ལྰོ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་ཆེ་བ་དག་དང་།  ལྷག་པར་དུ་ཡྰོ་ནན་རྒྱལ་ཁབ་ ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་ལྟེ་བར་གྱུར་བའི་གྲོང་ཁྱེར་འགའ་དང་།  དེའི་རྒྱལ་ས་ཧྰོ་ཆེ་མིན་གྲོང་ཁྱེར་སོགས་སུ་ཆུ་བོ་ཆུང་ལ་ སྦགས་བཙོག་ཐེབས་ཚད་ཧ་ཅང་ཆེ་བ་རེད།།    རྫ་ཆུའི་ལོ་རྒྱུས་མདོ་བསྡུས། (ནུབ་ཕྱོགས་པའི་ལྟ་ཚུལ) རྫ་ཆུ་རུ་ཆུ་ཐོག་ནས་འགྲིམ་འགྲུལ་གྱི་བཀོད་པ་གཅིག་གྱུར་བྱེད་དཀའ་པས་དུམ་བུར་ཕྱེ་སྟེ་སོ་སོར་བགོས་ཡོད། སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་༢༡༠༠ལོའི་དུས་སུ་ཆུ་བོ་འདིའི་རྒྱུད་དུ་ཆེས་སྔ་བའི་ཚོ་ཁག་བྱུང་བ་དང་། ལྕགས་ཆས་དུས་རབས་ཀྱི་ པྰན་ཁྲང་ཞེས་པའང་ཆུ་བོ་འདིའི་རྒྱུད་དུ་གནས་མྱོང་སྟེ།དུས་རབས་དང་བོར་གནས་པའི་གནའ་བོའི་རྒྱ་གར་ ཧྥོ་ནན་གྱི་ཁྰེམས་(Khmer )རིག་གནས་དེ་ཡང་ཆུ་བོ་འདིའི་སྨད་རྒྱུད་དུ་ཆེས་སྔ་མོར་དར་བའི་རིག་གནས་ཡིན།  ཨན་ཁོར་(Angkor)ས་ཆའི་གནའ་ཤུལ་ཏུ་གནའ་རྫས་རྙེད་པ་ལས་དོང་ཙེ་སོགས་རྙེད་པ་དེ་ནི་གནའ་བའི་རོ་མ་ རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དུས་དང་མཉམ། ཡིན་ཡང་རྒྱ་གར་གྱི་ཁྰེམས་རྒྱལ་རབས་དེ་དུས་རབས་ལྔ་བར་མཇུག་རྫོགས། ཁྰེམས་རྒྱལ་རབས་འཇིག་པའི་རྗེས་སུ་རྫ་ཆུ་ནི་ཟྰེ་མ་ས་ཁུལ་དང་། ཡྰོ་ནན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་ཋང་ཁེན་ས་ཆའི་ དཀྱིལ་དང་། དེ་ནས་ལྰོ་རྒྱལ་ཁབ་དང་ཁྰམ་བྷོ་ཌི་ཡ་རྒྱལ་ཁབ་བརྒྱུད་ནས་རྒྱ་མཚོར་འབབ་ཅིང་།  ཁྰེམས་རྒྱལ་རབས་ འཇིག་རྗེས་ཚོ་ཁག་དེ་དག་གི་འབྲེལ་བ་ཡང་ཆུ་བོ་འདིས་བཅད། ཆུ་བོ་རྫ་ཆུའི་ཆབ་རྒྱུན་འདི་ནུབ་ཕྱོགས་པ་ལས་ཆེས་ སྔ་བར་མཐོང་མཁན་ནི་ཕྰོར་ཋུ་གྷུའི་ཡི་རྒྱལ་ཁབ་葡萄牙་ཀྱི་མི་ཡིན། དེ་ནི་སྤྱི་ལོ་༡༥༤༠ལོར་ཡིན་ལ་། སྤྱི་ལོ་༡༥༦༣ལོར་ཡོ་རོབ་གླིང་གི་ས་ཁྲའི་སྟེང་དུ་ཆུ་བོ་འདིའི་སྟོད་རྒྱུད་བཀོད་དེ།སྤྱི་ལོ་༡༦༤༡ནས་༤༢བར་གཙོ་བོ་ ཡོ་རོབ་གླིང་གི་རྒྰ་རི་ཡི་སྐབས་སུ་ཝོ་སི་ཧྰོ་(Dutch Gerrit van Wuysthoff) ཞེས་བས་སི་ཕན་ 西班牙དང་ཕྰོར་ཋུ་གྷུའི་葡萄牙Spaniards and Portuguese ཡི་ཆོས་སྤེལ་མཁན་དང་ཚོང་བ་ ཁྲིད་ནས་ཡོ་ནན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆུ་བོ་འདིའི་རྒྱུད་དུ་སླེབས་པ་དང་། ལྷག་པར་དུ་དུས་རབས་༡༩བའི་དུས་དཀྱིལ་དུ་ ཧྥ་རན་སི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་མི་ས་འདིར་སླེབས་ནས།  ༡༨༦༡ལོར་དངོས་སུ་རྒྱལ་ཁབ་དེའི་ཟེ་གྷོང་(Saigon)གྲོང་ཁྱེར་ ཞེས་བ་བཟུང་བར་མ་ཟད།  ༡༨༦༣ལོར་ཁྰམ་པོར་ཌི་རྒྱལ་ཁབ་ནས་འཇབ་རྒོལ་འགོག་ཆེད་སྲུང་སྐྱོབ་གཞུང་དོན་ཁང་ ཡང་བཙུགས།  མ་ལག་ཚད་ལྡན་གྱི་ཆུ་བོ་རྫ་ཆུའི་བཞུར་ལམ་བརྒྱུད་མཁན་ཆེས་ཐོག་མ་ནི་ཧྥ་རན་སི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ ཨྰར་ནི་ཌོ་དི་ (Ernest Doudard de Lagrée) དང་རྒྰ་རེ་ནི་ཡིས་ཁྲིད་པའི་ཧྥ་རན་སི་ཡི་ཆུ་བོར་ བསྐྱོད་པ་ཞེས་པ་དེ་ཡིན་ཞིང་། ཁོ་ཚོ་ཆུ་བོ་འདིའི་འགོ་ཁུངས་ནས་ཡུན་ནན་ཞིང་ཆེན་གྱི་མཚམས་སུ་སྤྱི་ལོ་ ༡༨༦༦ནས་༡༨༦༨བར་སྐྱོད། ཆུ་བོར་བསྐྱོད་པ་ཞེས་པ་དེས་གཙོ་བོ་ཆུ་བོ་འདི་འབབ་བརྒྱུད་ལུང་གཟར་མང་བོ་ ཡིན་པ་ཤེས་པ་ལས་ཆུ་བོ་འདིའི་འགོ་ཁུངས་ངོ་མ་ནི་མ་ཤེས་ཏེ། སྤྱི་ལོ་༡༩༠༠ལོར་ད་བཟོད་ཨི་རི་སི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ ཕྰེ་ཁྲི་རོ་ཁོ་ཡིས་གསར་ཏུ་རྙེད། ཧྥ་རན་སིས་སྤྱི་ལོ་༡༨༩༣ལོ་ནས་བཟུང་།ཆུ་བོ་འདི་བདག་འཛིན་བྱེད་ཆེད་ལྰོ་ རྒྱལ་ཁབ་བར་དུ་མངའ་ཐང་རྒྱ་བསྐྱེད།  ཨ་རི་དང་ཧྥ་རན་སི་ས་འདིར་ཐོན་ནས་དུས་རབས་༢༠བའི་ལོ་རབས་ བཅུ་བའི་དམག་འཁྲུག་མཇུག་བསྒྲིལ། ཡྰོ་ནན་དམག་འཁྲུག་གི་རྗེས་སུ་ཨ་རི་བས་བཙུགས་པའི་ཐྰེ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ སྲིད་གཞུང་གསར་བ་དང་། དེ་མིན་སྤྱི་ཚོགས་རིང་ལུགས་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ཅིག་གིས་མཉམ་འབྲེལ་གྱི་སྒོ་ནས་ རྒྱལ་ཁབ་གཞན་པས་ཆུ་བོ་འདི་བེད་སྤྱོད་པར་བཀག་འགོག་བྱས་སོ། །